و آن انسانهاى زير زمينى در آن هنگام به وى ايمان مىآورند ، ايمانى كه سودى به حالشان ندارد « 1 » ، اين گفتار زمخشرى در حقيقت همان عقيده به رجعت است . و در معناى آيه وجوه بىپايه و ناپسندى از ناحيه بعضى از مفسرين ارائه شده است از آن جمله وجهى است كه از گفتار زجاج بر مىآيد كه گفته است : ضمير در جمله : * ( « قَبْلَ مَوْتِه » ) * به كتابى ( اهل كتاب ) بر مىگردد و معناى جمله : * ( « وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِه قَبْلَ مَوْتِه » ) * اين است كه همه اهل كتاب مىگويند آن عيسى كه در آخر الزمان ظاهر مىشود - پيغمبرى است كه موسى بن عمران به آمدنش خبر داده - و ما به آن عيسى ايمان داريم . و اين معناى سخيفى است ، براى اينكه آيات مورد بحث در اين زمينه است كه بيان كند ادعاى يهوديان باطل است و اينكه مىگويند : ما عيسى را كشتيم و يا به دار آويختيم مردود است و در اين زمينه نيست كه در باره كفر آنان به عيسى سخن بگويد و مساله اى هم كه آيه سخن در آن باره دارد ارتباطى با مساله اعتراف به ظهور عيسى در آخر الزمان و زنده شدن امر نژاد اسرائيل ندارد تا بگوئيم چون در آن مساله بحث شده سخن به اين مساله كشيده شده باشد . علاوه بر اينكه اگر مراد از آيه چنين معنايى بود ديگر احتياجى به ذكر جمله : * ( « قَبْلَ مَوْتِه » ) * نبود ، زيرا بدون آن نيز حاجت بر طرف مىشد . و وجه ديگرى كه ذكر كرده‌اند اين است كه ضمير « به » در آيه شريفه : * ( « وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِه . . . » ) * به محمد ( ص ) بر مىگردد و معناى آيه اين است كه هيچ اهل كتابى نيست مگر آنكه قبل از مردنش به رسول اسلام ايمان مىآورد . و اين وجه نيز در سخافت و بىپايگى دست كمى از وجه قبلى ندارد ، براى اينكه قبل از اين آيه سخنى از محمد ( ص ) در ميان نبود تا ضمير به اين كلمه بر گردد و حتى مقام هم دلالتى بر اين كلمه نداشت ، پس اين جور تفسير كردن در حقيقت بى دليل سخن گفتن است . بله اين معنا در بعضى از روايات كه ان شاء اللَّه در بحث روايتى آينده از نظر خواننده خواهد گذشت آمده است و ليكن روايت نخواسته است تفسير كند و بفرمايد : آيه در باره رسول خدا ( ص ) نازل شده بلكه خواسته است ايمان آوردن به رسول خدا ( ص ) را نيز مصداقى از ايمان آوردن به عيسى معرفى كند و مساله تطبيق امرى است كه در روايات شان نزول بسيار واقع شده و اين بر كسى كه اهل تتبع و تفحص باشد پوشيده

--> ( 1 ) تفسير كشاف ، ج 1 ص 589 .